یک استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر نقش گفت‌وگو در استحکام خانواده، مطرح کرد: ناآگاهی از مهارت‌های ارتباطی و جایگزین شدن فضای مجازی به‌جای تعاملات خانوادگی، از مهم‌ترین عوامل کاهش صمیمیت میان اعضای خانواده است.
خانواده نخستین و مهم‌ترین نهاد اجتماعی و تربیتی هر انسان است؛ محیطی که فرد از نخستین سال‌های زندگی در آن حضور می‌یابد، شیوه تعامل با دیگران را می‌آموزد و پایه‌های شخصیت، رفتار و روابط اجتماعی او شکل می‌گیرد. در این میان، گفت‌وگو یکی از اساسی‌ترین ابزارهای ارتباطی و از مهم‌ترین مهارت‌هایی است که افراد باید از همان بستر خانواده فرا بگیرند. مهارتی که نه‌تنها زمینه شناخت احساسات، افکار و نیازهای اعضای خانواده را فراهم می‌کند، بلکه نقش تعیین‌کننده‌ای در تقویت صمیمیت، کاهش سوء تفاهم‌ها، حفظ آرامش روانی و استحکام روابط خانوادگی دارد.
بااین‌حال، تغییر سبک زندگی، گسترش فناوری‌های ارتباطی، افزایش مشغله‌های روزمره و فشارهای اقتصادی و اجتماعی، کیفیت گفت‌وگو در بسیاری از خانواده‌ها را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است. امروزه افراد درگیر دغدغه‌ها و هیجانات متعددی هستند که گاه ناخواسته بر رفتار و تعاملات آنان در محیط خانواده اثر می‌گذارد و بیش از هر چیز، گفت‌وگوی سازنده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، ممکن است اعضای خانواده به‌تدریج از یکدیگر فاصله بگیرند، گفت‌وگوهای صمیمانه جای خود را به سکوت یا ارتباطات پُرتنش بدهد و محبت و همدلی میان آنان کم‌رنگ شود.
کارشناسان معتقدند گفت‌وگوی سالم، مهارتی آموختنی است و آشنایی با اصول ارتباط مؤثر، شیوه بیان احساسات، مدیریت هیجان‌ها و احترام به دیدگاه‌های دیگران، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای حفظ انسجام خانواده به‌شمار می‌رود. گفت‌وگوی صحیح میان زن و شوهر و نیز تعامل سازنده والدین با فرزندان، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری محیطی امن، گرم و سرشار از اعتماد باشد و از بسیاری از اختلاف‌ها و آسیب‌های خانوادگی پیشگیری کند.
با توجه به اهمیت این موضوع و ضرورت بازخوانی نقش گفت‌وگو در تحکیم بنیان خانواده، با دکتر محمدحسین توانایی، استاد حوزه و دانشگاه، به گفت‌وگو نشسته‌ایم. وی در این مصاحبه با نگاهی به اهداف تشکیل خانواده، جایگاه گفت‌وگو در ایجاد آرامش و صمیمیت، عوامل تضعیف ارتباطات خانوادگی و همچنین شیوه صحیح گفت‌وگو در موقعیت‌های مختلف را تبیین کرد؛ مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه بسیاری از آسیب‌های خانوادگی ناشی از ناآگاهی نسبت به اهداف اصلی تشکیل خانواده است، گفت: اگر خانواده با شناخت صحیح از اهداف ازدواج شکل بگیرد و زن و شوهر نسبت به این اهداف آگاهی داشته باشند، بسیاری از آسیب‌های موجود متوجه خانواده نخواهد شد.
محمدحسین توانایی اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین اهداف تشکیل خانواده، رسیدن به آرامش است. زن و مرد پیش از ازدواج نیز از سطحی از آرامش برخوردار بوده‌اند، اما با تشکیل زندگی مشترک به دنبال آرامش بیشتر هستند؛ از همین رو، هر دو باید از ابتدای زندگی مشترک همواره به این هدف توجه داشته باشند که زن موجب آرامش مرد باشد و مرد نیز زمینه آرامش زن را فراهم کند و به‌گونه‌ای رفتار کنند که بیشترین میزان شادی و رضایت را برای یکدیگر به ارمغان بیاورند.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: یکی دیگر از اهداف مهم ازدواج، فرزندآوری و تداوم نسل است؛ حضور فرزندان نیز می‌تواند به بهبود روابط خانوادگی کمک کند. در بسیاری از خانواده‌ها مشاهده می‌شود که پس از تولد نخستین فرزند، بسیاری از اختلاف‌ سلیقه‌ها از بین می‌رود و یا دست‌ کم زوجین با صبوری بیشتری با مسائل برخورد می‌کنند.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا گفت‌وگو در خانواده‌ها کاهش یافته است؟ اظهار کرد: یکی از دلایل، فاصله گرفتن از همان هدف مهم فرزندآوری است؛ برخی زوج‌ها با وجود امکان فرزنددار شدن، به دلایل مختلف موجه یا غیر موجه، آن را به تأخیر می‌اندازند و گاهی احساس می‌کنند دیگر موضوعی برای گفت‌وگو ندارند. درحالی که با حضور فرزند، گفت‌وگوها زنده‌تر و تازه‌تر می‌شود و والدین درباره مسائل مربوط به کودک با یکدیگر مشورت می‌کنند. همچنین در خانواده‌هایی که چند فرزند دارند، فضای گفت‌وگو به‌مراتب گسترده‌تر می‌شود و حتی اگر خود والدین کم‌حرف باشند، حضور فرزندان زمینه شکل‌گیری تعامل و گفت‌وگوی بیشتر را فراهم می‌کند.
توانایی افزود: بسیاری از افرادی که ازدواج می‌کنند، در رشته‌های مختلف دانشگاهی تحصیل کرده‌اند، اما آشنایی کافی با روانشناسی، تعلیم و تربیت و مهارت‌های اساسی زندگی ندارند. درحالی که برای تشکیل خانواده، آگاهی از دانش تربیت، عوامل و زمینه‌های تربیتی، مهارت‌های ارتباطی، مهارت‌های کلامی و غیر کلامی، مدیریت هیجان و کنترل خشم، ضروری است.
وی تصریح کرد: بسیاری تصور می‌کنند صرف داشتن مدرک تحصیلی برای اداره زندگی مشترک کافی است، درحالی که این مهارت‌ها می‌بایست از طریق مطالعه یا شرکت در کارگاه‌های آموزشی، فرا گرفته شوند. از آنجا که بسیاری از افراد با این مهارت‌های اساسی آشنا نیستند، اهمیت گفت‌وگو و ایجاد فضای صمیمی را نیز به‌درستی درک نمی‌کنند.
این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: سکوت، تماشای مداوم تلویزیون، غرق شدن در سریال‌ها یا مشغول بودن دائمی با تلفن همراه و بی‌توجهی به نیازهای عاطفی و گفت‌وگویی همسر، می‌تواند آسیب‌های جدی برای روابط خانوادگی ایجاد کند، فضای صمیمیت را کاهش دهد و به‌تدریج روابط را سرد کند؛ تا جایی که افراد احساس کنند از یکدیگر فاصله گرفته‌اند.
وی همچنین نقش فضای مجازی را در این زمینه قابل توجه دانست و گفت: فضای مجازی در کنار ناآگاهی نسبت به مهارت‌های زندگی، می‌تواند در کاهش گفت‌وگو مؤثر باشد و حتی فضای گفت‌وگو را به سمت تنش سوق دهد؛ البته ریشه اصلی این مسئله نیز به فقدان آگاهی و ضعف سواد رسانه‌ای بازمی‌گردد. افرادی که از سواد رسانه‌ای کافی برخوردار نیستند، تصور می‌کنند باید زمان زیادی را در فضای مجازی سپری کنند، بدون آنکه به نیازها و خواسته‌های همسر خود توجه داشته باشند. به نظر من، آگاهی نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری فضای گفت‌وگو دارد و ناآگاهی نسبت به مهارت‌های اصلی زندگی، موجب تضعیف این فضا می‌شود.
* شیوه صحیح گفت‌وگو هنگام بروز اختلاف
توانایی در پاسخ به این پرسش که زوجین هنگام بروز اختلاف چگونه باید گفت‌وگو کنند تا تعارض تشدید نشود، اظهار کرد: نخستین اصل این است که مسائل گذشته وارد گفت‌وگوی مربوط به موضوع جدید نشده و اختلاف‌های پیشین به بحث فعلی کشیده نشود.
وی افزود: اصل دوم، مدیریت هیجان است. افراد باید هنگام صحبت کردن بر احساسات خود مسلط باشند، اجازه دهند طرف مقابل سخنانش را کامل بیان کند و هر دو هم‌زمان صحبت نکنند.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: اصل سوم، پرهیز از تعمیم دادن و استفاده از عبارت‌هایی است که بر پایه خطاهای شناختی یا مغالطه شکل گرفته‌اند؛ برای مثال، هنگام اختلاف درباره یک موضوع نباید آن را به سایر اعضای خانواده یا بستگان تعمیم داد و جملاتی مانند پدرت و مادرت هم همین‌طور هستند یا خواهر و برادرت هم همین رفتار را دارند، نباید مطرح شود؛ زیرا چنین تعمیم‌هایی تنها موجب تشدید اختلاف می‌شود.
وی همچنین تأکید کرد: گفت‌وگو درباره اختلاف‌ها باید در فضای خصوصی میان زن و شوهر انجام شود و نباید در حضور فرزندان، بستگان، خویشاوندان و یا در مکان‌های عمومی مطرح شود؛ زیرا در حضور دیگران معمولاً هیجان‌ها تشدید می‌شود، مدیریت احساسات کاهش می‌یابد و هریک از طرفین تلاش می‌کند خود را تبرئه و دیگری را محکوم کند. به همین دلیل، بهترین شیوه آن است که این گفت‌وگوها در فضایی خصوصی و در فاصله‌ای نزدیک و صمیمانه انجام شود.
* تفاوت گفت‌وگوی سالم با نصیحت، سرزنش و بازجویی
توانایی در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت گفت‌وگوی سالم با نصیحت، سرزنش یا بازجویی نوجوانان و جوانان، به بیت «نصیحتی کنمت، بشنو و بهانه مگیر/ هر آنچه ناصح مشفق بگویدت بپذیر» از حافظ اشاره کرد و گفت: حافظ نیز بر این نکته تأکید دارد که نصیحت باید با زبان خوش، خیرخواهانه و دلسوزانه بیان شود و نه از موضع تحکم یا تحقیر.
وی افزود: در دانش ارتباطات، تنها انتخاب واژه‌های مناسب اهمیت ندارد، بلکه لحن و زبان بدن نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در اثرگذاری پیام دارند. براساس دیدگاه برخی پژوهشگران ارتباطات، تنها هفت درصد اثرگذاری پیام به واژه‌ها مربوط می‌شود، 38 درصد به لحن کلام و 55 درصد به زبان بدن اختصاص دارد.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: اگر والدین می‌خواهند سخنانشان بر فرزندان اثرگذار باشد، باید علاوه‌بر انتخاب واژه‌های مناسب، از لحنی دوستانه و محترمانه استفاده کنند و از هرگونه لحن تحقیرآمیز، عصبانیت یا تهدید بپرهیزند؛ همچنین زبان بدن آنان باید محترمانه و هم‌سطح با فرزند باشد و نگاه از بالا به پایین نداشته باشند.
توانایی در پایان سخنانش تأکید کرد: اگر توصیه‌ها با لحن مناسب، بدون تحقیر، توهین و تهدید و با رویکردی خیرخواهانه ارائه شود، احتمال پذیرش آن‌ها از سوی فرزندان به میزان قابل توجهی افزایش خواهد یافت.

صبا اسدی