تاراج حاصل باغهای همدان در نبود صنایع تبدیلی
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی همدان با اشاره به اینکه تنها 20 درصد محصولات باغی استان بهصورت تازه مصرف میشوند، 80 درصد باقیمانده را فرصتی از دسترفته دانست و گفت: فروش خام این حجم از محصولات، حراج ثروت استان است؛ بنابراین باید با بهرهگیری از صنایع تبدیلی و فرآوری، از این خامفروشی جلوگیری و ارزش افزوده ایجاد کرد.
استان همدان، نگینِ کوهپایههای زاگرس، از دیرباز در سپهرِ تولیدات باغی، جایگاهی ممتاز و اثرگذار بر نقشه راهبردیِ کشاورزیِ ایران داشته؛ سرزمینی که اقلیمِ متنوع، خاکِ سرشار از حیات و ارتفاعِ راهبردی دامنههای الوند در آن، بستری کمنظیر پدید آورده تا این خطه به یکی از کانونهای طلایی تولیدات باغی بدل شود.
برای شکوفاییِ این ظرفیتِ عظیم، عبور از نگاهِ سنتی و ورود به دنیایِ صنایعِ تبدیلی و تکمیلِ زنجیره ارزش، یک ضرورتِ انکارناپذیر است. ما به کارخانههای پیشرفتهای نیاز داریم که گردوی تویسرکان، انگورِ ملایر و سیرِ همدان را از یک ماده خام، به محصولاتی با استانداردهای صادراتی تبدیل کند؛ آن هم با اتکا به «کشتِ قراردادی» که میتواند پیوندی ناگسستنی میانِ کشاورز، صنعتگر و بازارِ هدف ایجاد کند. در این میان، موضوع «آموزش تخصصی» برای هدایت تولیدات به سمت نیازهای صنعت و بازار، از آن دست حلقههای مفقودهای است که همچنان مغفول مانده است.
ظرفیت عظیم باغبانی همدان، امروز بیش از هر زمان دیگری در انتظار یک جهش ساختاری است؛ ظرفیتی که برای رهایی از چرخهی فرساینده خامفروشی، نیازمند ارادهای جدی در مسیر توسعه صنعتی، ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره ارزش است. اگرچه دعوت از هلدینگهای بزرگ صنایع غذایی، اقدامی مهم و امیدبخش بهشمار میآید، اما روشن است که شکوفایی کامل این ظرفیت، تنها با یک حرکت هماهنگ و فرابخشی ممکن خواهد شد.
برای واکاویِ دقیقتر این چالشها و یافتنِ مسیرهای برونرفت از خامفروشی، با رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان گفتوگو کردیم که در ادامه میخوانید:
دکتر قاسم اسدیان با اشاره به ظرفیتهای کمنظیر باغی این استان تأکید کرد: همدان بهدلیل قرار گرفتن در یکی از اقلیمهای نسبتاً نیمهسرد، ارتفاع مناسب از سطح دریا، میزان مطلوب نزولات آسمانی و شرایط آبوهوایی مناسب، از استعداد بسیار بالایی در حوزه باغبانی برخوردار است.
*همدان؛ استانی با باغهای متنوع و محصولات راهبردی
اسدیان در تشریح وضعیت باغهای استان گفت: در بسیاری از درههای همدان، بهدلیل وجود شرایط ذخیره رطوبتی مناسب، زمینه برای کشت و غرس انواع نهالهای باغی فراهم شده و درمجموع، بیش از 80 هزار هکتار باغ متنوع در استان وجود دارد.
وی افزود: این باغها، تولیدکننده انواع محصولات درختی ازجمله آلبالو، زردآلو، بادام، گردو، سیب، هلو و سایر محصولات متنوع هستند.
وی با اشاره به جایگاه ملی برخی محصولات باغی همدان تصریح کرد: همدان در تولید گردو، از نظر سطح زیرکشت، میزان تولید و کیفیت محصول، رتبه نخست و دوم کشور را در اختیار دارد.
این کارشناس کشاورزی همچنین گفت: این استان در تولید انگور نیز رتبههای نخست و دوم کشور را به خود اختصاص داده و از نظر سطح زیرکشت، عملکرد و کیفیت، جایگاهی بسیار مطلوب در کشور دارد.
*100 نوع انگور و دهها رقم تجاری
وی با اشاره به تنوع بینظیر انگور در همدان اظهار کرد: در حال حاضر بیش از 100 نوع و رقم انگور در این استان وجود دارد؛ چه در قالب کلکسیون و چه در کشتهای مختلف، و از این میان حدود هفت تا 10 رقم بهصورت تجاری کشت شده و عملکرد بسیار مطلوبی دارند.
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، انگورهای تولیدی استان را در سطح کشور از جمله محصولات بسیار مطلوب دانست و خاطرنشان کرد: این جایگاه، هم از نظر عملکرد و هم از نظر سطح زیرکشت، ارزشمند و قابل توجه است.
*آلبالوی ملایر؛ محصولی راهی صنایع غذایی
اسدیان ادامه داد: کشت آلبالو در منطقه ملایر بسیار گسترده است و شاید بتوان گفت چندین هزار هکتار از اراضی به این محصول اختصاص یافته است؛ بهطوری که سالانه بیش از پنج هزار تن آلبالو در این منطقه تولید و به صنایع مختلف غذایی و تبدیلی ارسال میشود.
وی توضیح داد: آلبالوهای تولیدی در قالبهای متنوعی همچون شربت، مربا، ترشیجات و سایر فرآوردهها و یا بهصورت خشکشده، در فرآوریهای گوناگون مورد استفاده قرار میگیرند.
وی با اشاه به اینکه باغبانی یکی از استعدادهای ارزشمند استان همدان است و باید توجه ویژهای به آن شود گفت: بهدلیل شرایط اقلیمی مناسب و کاربرد کم سموم شیمیایی در کنترل آفات و بیماریها، محصولات باغی استان میتوانند بهعنوان محصولات سالم قلمداد شوند.
*صنعت چه محصولاتی میخواهد؟
این کارشناس کشاورزی با بیان اینکه صنایع تبدیلی بهدنبال محصولات مشخص و استاندارد هستند، توضیح داد: امروز صنعت به محصولاتی نیاز دارد که از نظر رنگ، درجه بریکس (غلظت قند در یک ماده مایع یا محلول)، اندازه، بافت و پایداری در فرآوری مناسب باشند.
اسدیان افزود: محصولاتی که برای صنایع غذایی، کمپوت، کنسرو و فرآوردههای مشابه استفاده میشوند، باید اصلاحشده باشند؛ یعنی از نظر اندازه مناسب، از نظر رنگ پایدار، و از نظر بافت، مقاوم باشند تا در فرآیند تولید از هم نپاشند و خاصیت اصلی خود را حفظ کنند.
*ضرورت اصلاح باغها و حرکت به سمت باغداری صنعتی
وی با اشاره به اقدامات انجامشده در برخی محصولات گفت: خوشبختانه در باغهای گردو و انگور اصلاحات خوبی انجام شده و امروز دیگر لازم نیست پایهها حذف و باغها از نو کاشته شوند؛ بلکه با استفاده از پیوندهای سرشاخهای و روشهای مختلف باغداری صنعتی، امکان اصلاح و بهینهسازی باغها وجود دارد.
وی ادامه داد: از نظر ارقام، شیوههای مهندسی آبیاری، توزیع مواد غذایی، تأمین کود و نهادهها، مبارزه با بیماریها، جمعآوری محصول و کاهش ارتفاع درختان، میتوان با اصلاحات هدفمند، عملکرد و کیفیت را افزایش داد.
*خرد بودن اراضی؛ مانع جدی صنعتیسازی باغها
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان مهمترین چالش در مسیر صنعتیسازی باغها را خرد بودن اراضی دانست و گفت: هرچند این قطعات کوچک معیشت بسیاری از کشاورزان و روستاییان را تأمین میکنند، اما برای اجرای شیوههای مدرن صنعتی و مهندسی، زراعی، این اراضی باید از نظر اقتصادی نیز مقرونبهصرفه و از نظر مقیاس، مناسب باشند.
اسدیان تأکید کرد: هرچه قطعه زمین کوچکتر شود، ارزش اقتصادی آن نیز کاهش مییابد؛ بنابراین باید به یکپارچهسازی اراضی و ایجاد تعاونیها و اتحادیههای تخصصی توجه شود تا باغداران بتوانند در قالب ساختارهای منسجمتر فعالیت کنند.
*اتحادیهها و تعاونیها؛ راهی برای مدیریت بهتر باغات
وی با بیان اینکه بهرهوری از قطعات کوچک نیز ارزشمند است، اما مدیریت آن دشوار میشود، اظهار کرد: باغداران باید در قالب اتحادیهها و تعاونیها ساماندهی شوند تا بتوانند باغهای خود را بهتر مدیریت کنند.
او افزود: در کنار این ساختارها، باید ارقام اصلاحشده، شیوههای نوین آبیاری، رسیدگی به باغ و تأمین نهادههای مورد نیاز رشد نباتات در اختیار تولیدکنندگان قرار گیرد تا کشاورزی دقیق و مطلوب شکل بگیرد.
*نقش کشاورزی قراردادی و صنایع غذایی
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، کشاورزی قراردادی را یکی از مهمترین حلقههای اتصال کشاورزی و صنعت دانست و گفت: صنایع استان باید به گونهای توسعه یابند که با همکاری نهادهای مالی و اعتباری، در کنار کشاورزان قرار بگیرند و آنان را به سمت تولید محصولاتی هدایت کنند که مورد نیاز صنعت است.
اسدیان با ابراز اینکه با این مدل، هم کشاورز از حمایت اعتباری بهرهمند میشود و هم صنایع غذایی میتوانند خوراک اولیه مطمئن و استاندارد دریافت کنند افزود: در چنین چرخهای، در بخشهای بازرگانی، حملونقل، توزیع و آمادهسازی نیز اشتغال گسترده ایجاد میشود و یک زنجیره کامل و منسجم در استان شکل میگیرد؛ زنجیرهای که از تولید آغاز میشود و تا فرآوری، بستهبندی، مصرف داخلی و حتی صادرات ادامه مییابد.
*70 تا 85 درصد محصولات باغی همدان قابل فرآوریاند
وی با اشاره به ظرفیت بالای صنایع تبدیلی گفت: بخش مهمی از محصولات باغی استان میتواند وارد چرخه فرآوری شود. بین 70 تا 85 درصد این محصولات قابلیت تبدیل به فرآوردههای غذایی و صنعتی را دارند و تنها حدود 15 تا 20 درصد آنها بهصورت تازهخوری مصرف میشوند. بنابراین، برای بخش عمده محصولاتی که امکان مصرف تازه ندارند، باید راهکارهای صنعتی و فرآوری در نظر گرفته شود تا ارزش افزوده بیشتری ایجاد شود.
این کارشناس کشاورزی یکی دیگر از نیازهای اساسی استان را آموزش و اطلاعرسانی دانست و گفت: اتحادیهها و تعاونیها میتوانند با همکاری متخصصان، دورههای آموزشی متنوعی در زمینه بیماریها، آفات، مدیریت تغذیه، زمانهای حساس، ریزش نزولات، تأمین آب و دیگر موضوعات برگزار کنند. یافتههای تحقیقاتی باید به حوزه ترویج منتقل شود تا کشاورزی دقیق و مطلوب در سطح استان و حتی کشور شکل بگیرد.
اسدیان در ادامه با اشاره به ضرورت افزایش بهرهوری گفت: در برخی کشتهای سیفیجات، مانند گوجهفرنگی، گاهی برای هر هکتار حدود 20 هزار نشا مورد نیاز است، اما در برخی مزارع تا 30 هزار نشا استفاده میشود که این موضوع نشان میدهد بهرهوری در وضعیت مطلوبی نیست.
او افزود: مصرف آب، کود و سموم برای مقابله با آفات، بیماریها و علفهای هرز نیز باید بهینه شود تا ضمن افزایش عملکرد، محصولی سالم تولید شود.
*ضایعات 30 تا 33 درصدی؛ هزینهای سنگین برای کشور
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان با بیان اینکه در بسیاری از محصولات، از مرحله تولید تا فرآوری نهایی، ممکن است 30 تا 33 درصد ضایعات ایجاد شود که این امر هزینه سنگینی به کشور تحمیل میکند اذعان کرد: میتوان از ضایعات تولیدات کشاورزی در خوراک دام یا سایر صنایع استفاده کرد تا از هدررفت آن جلوگیری شود.
*ارزیابی باقیمانده سموم و کودها؛ شرط سلامت جامعه
اسدیان یکی از الزامات اساسی تولید سالم را کنترل باقیمانده کود و سموم دانست و گفت: محصولاتی که تولید میشوند باید از نظر میزان باقیمانده سم و کود مورد ارزیابی قرار گیرند تا محصول سالم به جامعه عرضه شود.
او هشدار داد: اگر محصولی بیش از حد مجاز باقیمانده سموم داشته باشد، نباید وارد چرخه مصرف شود؛ چراکه این موضوع میتواند زمینهساز بسیاری از بیماریها، ازجمله سرطان، باشد.
*همدان؛ ظرفیت تبدیل شدن به قطب کشاورزی و صنعت
وی با اشاره به موقعیت جغرافیایی همدان گفت: این استان از نظر دسترسی جغرافیایی نیز موقعیت بسیار خوبی دارد و به پنج تا 6 استان مجاور در کمتر از دو ساعت دسترسی دارد؛ بنابراین هم محصولات این استان و هم تولیدات استانهای همجوار میتوانند خوراک اولیه صنایع مستقر در همدان باشند.
این کارشناس کشاورزی تأکید کرد: همدان از نظر فرهنگی نیز استانی مطلوب است و اگر برنامهریزی صحیح صورت گیرد، میتواند بهطور همزمان هم قطب کشاورزی و هم قطب صنعتی باشد.
*برخی محصولات شاخص قابل فرآوری در همدان
اسدیان در بخش دیگری از سخنان خود، برخی از محصولات مستعد فرآوری در استان را برشمرد و گفت: انگور ازجمله محصولاتی است که میتوان از آن شیره، سرکه و آبانگور تولید کرد. آلبالو نیز قابلیت تبدیل به مربا، شربت، ترشی و فرآوردههای خشک را دارد. از گوجهفرنگی هم میتوان رب، اسلایس و دیگر فرآوردههای صنعتی تولید کرد. خیار برای تولید خیارشور و استفاده در ترشیجات مناسب است. سیر نیز قابلیت فرآوری بهصورت خشک، ترشی و پودر سیر را دارد.
وی ادامه داد: غلات میتوانند به آرد، نشاسته و ذرت سوپرسوئیت برای استفاده در صنایع غذایی تبدیل شوند. همچنین گشنیز، رازیانه و دیگر گیاهان دارویی نیز ظرفیت بالایی برای فرآوری، صادرات و تولید فرآوردههای متنوع دارند.
او با بیان اینکه همدان در تولید سیر جایگاه مهمی دارد و حدود پنج تا 6 درصد سیر کشور را تأمین میکند همچنین افزود: در حوزه رازیانه و گشنیز نیز استان همدان سهم قابل توجهی از تولید کشور را به خود اختصاص داده است، بهطوریکه 85 درصد این محصولات در شهرستانهای نهاوند، رزن و کرفس تولید میشود. این محصولات علاوه بر فرآوری، به خارج از کشور نیز صادر میشوند.
*فلفلهای متنوع و محصولات زراعی خاص
این کارشناس کشاورزی با اشاره به اینکه بخش عمده مواد اولیه صنایع غذایی کشور از منطقه رزن و کرفس تأمین میشود گفت: فلفلهای متنوعی ازجمله فلفل هالوپینو با کیفیت مطلوب در بسیاری از مزارع استان کشت میشود. همچنین ذرت سوپرسوئیت در سطحی حدود سههزار هکتار تولید میشود.
*ضرورت مدیریت منابع آب
اسدیان منابع آب را یکی از چالشهای اصلی استان دانست و تأکید کرد: برداشت و بهرهبرداری از منابع آبی باید بر مبنای بهرهوری باشد. با توجه به محدودیت منابع، باید از کشت محصولات پُرآببر و بدون مدیریتِ منابع آبی خودداری کرد.
وی در ادامه با اشاره به وضعیت بهرهوری در بخش کشاورزی اذعان کرد: ما هنوز به بهرهوری مطلوب دست نیافتهایم. در واقع، بهرهوری در بسیاری از محصولات پایین است و در برخی موارد تنها حدود 35 تا 55 درصد از ظرفیتِ استاندارد، بهرهوری داریم.
وی در پایان بر لزوم حضور نیروی متخصص تأکید کرد و افزود: جای خالی متخصصان در حوزههای مهندسی کشاورزی، صنعت و بازرگانی حس میشود. بسیاری از نیروهای تحصیلکرده ما باید با کسب آموزش و تجربه، وارد مسیر صحیح تولید و بهرهوری شوند؛ چراکه هماکنون بسیاری از آنان در مشاغلی مشغول به کارند که با تخصص و تحصیلاتشان همخوانی ندارد.
