رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی همدان گفت: ادامه کشاورزی سنتی در شرایط کاهش منابع آب پاسخگو نیست و توسعه کشت و صنعت، یکپارچه‌سازی اراضی، اصلاح الگوی کشت و آبیاری نوین می‌تواند به مدیریت مصرف آب، پایداری تولید و کاهش تهدیدها علیه آینده کشاورزی استان کمک کند.
بحران آب دیگر یک هشدار برای آینده نیست، بلکه به واقعیتی انکارناپذیر در بسیاری از استان‌های کشور، به‌ویژه همدان، تبدیل شده است. استانی که بخش عمده اقتصاد آن بر پایه کشاورزی استوار است، امروز با افت مستمر منابع آب زیرزمینی، کاهش بارندگی، افزایش دمای هوا و تغییر الگوی بارش روبه‌روست؛ شرایطی که تداوم شیوه‌های سنتی بهره‌برداری از آب را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.
در چنین وضعیتی، ممنوعیت کشت دوم که طی سال‌های اخیر از سوی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با هدف صیانت از منابع آبی اجرا شده، به یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد بحث در میان کشاورزان، کارشناسان و تصمیم‌گیران حوزه آب و کشاورزی تبدیل شده است.
اگرچه برخی بهره‌برداران، کشت دوم را راهکاری برای افزایش درآمد و استفاده حداکثری از زمین‌های کشاورزی می‌دانند، اما متخصصان منابع طبیعی و آبخیزداری معتقدند ادامه این روند در شرایط کنونی، فشار مضاعفی بر آبخوان‌های استان وارد می‌کند و می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری بر منابع آب و امنیت غذایی آینده بر جای بگذارد. از همین رو، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که حفاظت از منابع آب باید بر افزایش کوتاه‌مدت تولید اولویت داشته باشد.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا با دانش‌آموخته دکتری منابع طبیعی و آبخیزداری و رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
قاسم اسدیان در تشریح ابعاد علمی کشت دوم تأکید کرد: اصل این شیوه کشت در بسیاری از مناطق جهان پذیرفته شده است، اما اجرای آن به‌طور کامل به ظرفیت منابع آب و شرایط اقلیمی هر منطقه بستگی دارد.
*کشت دوم؛ بهره‌وری بیشتر یا فشار مضاعف بر منابع آب؟
وی اضافه کرد: درباره کشت دوم باید توجه داشت که اگر منابع آبی و شرایط اقلیمی اجازه دهد، می‌توان از یک زمین بیش از یک بار در سال بهره‌برداری کرد. هدف از کشت دوم افزایش بهره‌وری زمین است؛ با روش‌های مهندسی کشاورزی می‌توان از یک قطعه زمین تولید بیشتری به‌دست آورد.
وی اظهار کرد: در الگوی معمول، پس از برداشت غلات یا دانه‌های روغنی پاییزه مانند کلزا، در صورت مناسب‌بودن شرایط، کشاورزان کشت محصول دیگری را آغاز می‌کنند؛ مانند ذرت، گوجه‌فرنگی، فلفل یا دیگر محصولات تابستانه که دوره رشد کوتاه‌تر دارند و تا پایان فصل امکان برداشت آن‌ها وجود دارد.
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان تصریح کرد: اصل کشت دوم از نظر فنی و علمی قابل‌اجرا است و مسئله اساسی این است که آیا توان آبی و شرایط اقلیمی هر منطقه اجازه پذیرش چنین روشی را می‌دهد یا خیر. نمی‌توان تنها به دلیل امکان فنی، اجرای کشت دوم را در همه مناطق توصیه کرد؛ چون مهم‌ترین عامل، ظرفیت منابع آب و شرایط اقلیمی است.
اسدیان با اشاره به وضعیت منابع آبی همدان گفت: شرایط امروز استان به‌گونه‌ای است که دیگر امکان افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی وجود ندارد؛ چرا که افت سطح این آب‌ها به یک بحران جدی تبدیل شده است.
وی ادامه داد: به‌طور متوسط، سطح آب‌های زیرزمینی در استان حدود 80 سانتی‌متر افت کرده، اما در برخی دشت‌ها و چاه‌ها این میزان بسیار بیشتر است و حتی گاهی تا چهار متر هم به ثبت رسیده است. این آمار نشان می‌دهد که آبخوان‌های استان تحت فشار شدیدی قرار دارند.
این کارشناس کشاورزی با تأکید بر اینکه بخش عمده کشاورزی همدان وابسته به منابع زیرزمینی است، افزود: بیش از 80 تا 85 درصد اراضی استان با آب چاه‌ها آبیاری می‌شود. وقتی این حجم از آب سالانه برداشت می‌شود و فرصت کافی برای تغذیه دوباره آبخوان‌ها وجود ندارد، طبیعی است که سطح آب به‌طور مداوم پایین برود؛ روندی که ادامه آن ممکن نیست.
اسدیان در ادامه با اشاره به نقش تغییرات اقلیمی در تشدید بحران آب همدان اظهار کرد: برداشت بی‌رویه تنها عامل وضعیت کنونی نیست و تغییرات اقلیمی هم در دهه‌های گذشته تأثیر زیادی بر منابع آبی داشته است. بررسی‌هایی که طی حدود شش دهه انجام داده‌ام، نشان می‌دهد میانگین بارندگی در استان همدان حدود 29.5 میلی‌متر کاهش یافته است.
وی افزود: در همین بازه زمانی، میانگین دمای استان نیز حدود 0.4 درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. شاید این عدد در نگاه نخست چندان چشمگیر به‌نظر نرسد، اما همین افزایش دما، تبخیر و تعرق از سطح خاک و گیاهان را بیشتر کرده و نیاز آبی محصولات کشاورزی را افزایش داده است.
*افت آبخوان‌ها و تغییر اقلیم؛ واقعیت امروز همدان
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان با بیان اینکه الگوی بارش نیز نسبت به گذشته دستخوش تغییر شده، گفت: در گذشته بخش عمده بارش‌های استان به‌صورت برف بود. برف در ارتفاعات و دامنه‌ها ذخیره می‌شد و به‌تدریج با ذوب شدن، منابع آب سطحی و زیرزمینی را تغذیه می‌کرد و چرخه طبیعی آب را کامل می‌ساخت.
اسدیان ادامه داد: امروز بخش عمده نزولات آسمانی به‌صورت باران است. این بارندگی‌ها به‌دلیل شدت و نحوه وقوع، فرصت کافی برای نفوذ به خاک را پیدا نمی‌کنند و بخش زیادی از آن‌ها به‌صورت روان‌آب از حوضه خارج یا بر اثر افزایش دما تبخیر می‌شوند. این روند هم تغذیه سفره‌های زیرزمینی را کم و هم فرسایش خاک را تشدید کرده است.
وی با تأکید بر اینکه مجموعه این عوامل شرایط منابع آبی استان را به مرحله‌ای بحرانی رسانده، افزود: وقتی کاهش بارندگی، افزایش دما، تغییر رژیم بارش و برداشت مستمر از آب‌های زیرزمینی را کنار هم قرار دهیم، نتیجه افت مداوم سطح آبخوان‌هاست؛ موضوعی که امروز در بیشتر دشت‌های استان وضوحاً قابل مشاهده است.
وی با اشاره به وضعیت دشت‌های همدان گفت: در حال حاضر حدود 9 دشت استان در زمره دشت‌های ممنوعه قرار دارند؛ یعنی دیگر امکان افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی در این دشت‌ها وجود ندارد و حتی برداشت‌های فعلی نیز باید با نظارت و مدیریت دقیق انجام شود.
این کارشناس آبخیزداری تصریح کرد: در چنین شرایطی، اجرای کشت دوم از نظر علمی قابل دفاع نیست. وقتی منابع آب توان پاسخگویی به نیازهای فعلی را ندارند، افزایش سطح زیرکشت یا توسعه کشت‌های آب‌بر، فشار مضاعفی بر آبخوان‌ها وارد می‌کند.
اسدیان تأکید کرد: بر همین اساس معتقدم در شرایط کنونی استان همدان، کشت دوم نباید انجام شود و حتی برای کشت اول نیز لازم است مدیریت مصرف آب، اصلاح الگوی کشت و استفاده از فناوری‌های نوین آبیاری به‌طور جدی در دستور کار قرار گیرد.
*9 دشت ممنوعه و ضرورت مدیریت مصرف آب
وی با تأکید بر اینکه حفظ منابع آب باید به اولویت نخست بخش کشاورزی تبدیل شود، اظهار کرد: امروز دیگر نمی‌توان با شیوه‌های سنتی و پرمصرف گذشته کشاورزی کرد. حتی برای کشت اول نیز باید به سمت استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری حرکت کنیم؛ استفاده از روش‌های تحت فشار، آبیاری بارانی و سایر فناوری‌های مدرن، برای کاهش مصرف آب و افزایش بهره‌وری، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
وی افزود: برداشت آب از چاه‌های کشاورزی نیز باید به‌طور مستمر کنترل شود. نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌ها و پایش میزان برداشت، از ابزارهای مهم مدیریت منابع آب است؛ اگر این نظارت‌ها به‌درستی انجام نشود، در یک تا دو دهه آینده با مشکلات بسیار جدی روبه‌رو خواهیم شد.
این دانش‌آموخته دکتری منابع طبیعی و آبخیزداری با اشاره به پیامدهای برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها گفت: افت سطح آب‌های زیرزمینی تنها به کاهش آب چاه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه آثار گسترده‌ای بر محیط‌زیست و بخش کشاورزی بر جای می‌گذارد. فرونشست زمین، تخریب زیست‌بوم‌های طبیعی، کاهش حاصلخیزی خاک و از بین رفتن بخشی از اراضی کشاورزی از مهم‌ترین پیامدهای این روند است.
اسدیان ادامه داد: اگر منابع آب یک دشت به مرحله‌ای برسد که دیگر امکان استحصال اقتصادی از آن وجود نداشته باشد، پیامدهای اجتماعی نیز آغاز خواهد شد. در چنین شرایطی با پدیده مهاجرت‌های زیست‌محیطی مواجه خواهیم شد؛ یعنی مردم به‌دلیل کمبود آب و از بین رفتن امکان تولید، ناچار به ترک محل زندگی و فعالیت خود می‌شوند و این مسئله می‌تواند مشکلات متعددی برای مناطق مختلف ایجاد کند.
وی با اشاره به جایگاه آب در توسعه جوامع اظهار کرد: آب، اساس حیات است و بدون آن، کشاورزی، دامداری، صنعت، محیط‌زیست و حتی زندگی انسان‌ها با چالش روبه‌رو خواهد شد. به همین دلیل حفاظت از منابع آب تنها وظیفه دولت نیست، بلکه همه مردم و به‌ویژه بهره‌برداران بخش کشاورزی باید در این زمینه احساس مسئولیت کنند.
وی در پاسخ به پرسشی درباره سهم کشت دوم از مصرف آب استان نیز گفت: آمار دقیق و مستندی از میزان مصرف آب کشت دوم در اختیار ندارم. این موضوع نیازمند بررسی کارشناسی است، اما برآورد می‌شود سطح زیرکشت این محصولات کمتر از 10 درصد اراضی کشاورزی استان باشد. با این حال، حتی همین میزان نیز در شرایط کنونی منابع آب، قابل توجه است و نمی‌توان از تأثیر آن بر افزایش مصرف آب چشم‌پوشی کرد.
رئیس پیشین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان تأکید کرد: موضوع اصلی، تنها میزان سطح زیرکشت نیست، بلکه شرایط بحرانی منابع آب است. وقتی بخش زیادی از آب مورد نیاز کشاورزی از سفره‌های زیرزمینی تأمین می‌شود و این منابع هر سال با افت بیشتری روبه‌رو هستند، هرگونه افزایش مصرف آب باید با حساسیت و دقت بسیار بالا مورد بررسی قرار گیرد.
*کشت و صنعت؛ راهکار عبور از بحران آب و خرده‌مالکی
اسدیان در پاسخ به این پرسش که برای جلوگیری از تحمیل هزینه‌های حفاظت از منابع آب به کشاورزان، چه اقداماتی باید انجام شود؟ اظهار کرد: اجرای سیاست‌های مدیریت مصرف آب بدون حمایت از کشاورزان موفق نخواهد بود. دولت باید همزمان با اعمال محدودیت‌ها، بسته‌های حمایتی مؤثری را نیز در اختیار بهره‌برداران قرار دهد. بخشی از این حمایت‌ها می‌تواند در قالب طرح‌های الگویی، کمک‌های بلاعوض و اعطای تسهیلات بانکی برای تجهیز مزارع به سامانه‌های نوین آبیاری باشد.
وی افزود: اگر کشاورزان بتوانند از این حمایت‌ها استفاده کنند و اراضی خود را به سیستم‌های نوین آبیاری مجهز کنند، هم مصرف آب کاهش پیدا می‌کند و هم بهره‌وری تولید افزایش خواهد یافت؛ بنابراین، مدیریت منابع آب و حمایت از تولیدکنندگان باید همزمان دنبال شود.
این کارشناس کشاورزی، نقش اتحادیه‌ها و تعاونی‌های کشاورزی را در مدیریت پایدار بخش کشاورزی بسیار مهم دانست و گفت: کشاورزان باید در قالب تشکل‌های تخصصی و تعاونی‌ها سازماندهی شوند تا بتوان از طریق مدیریت واحد، الگوی کشت، مصرف آب، آموزش‌های فنی و اجرای فناوری‌های نوین را بهتر مدیریت کرد.
اسدیان با اشاره به معضل خرد بودن اراضی کشاورزی اظهار کرد: یکی از مشکلات اساسی کشاورزی کشور، خرده‌مالکی است. با قطعات کوچک و پراکنده نمی‌توان به بهره‌وری مطلوب دست یافت؛ البته منظور از یکپارچه‌سازی، سلب مالکیت کشاورزان نیست، بلکه باید مدیریت اراضی در قالب تعاونی‌ها و اتحادیه‌ها به‌صورت یکپارچه انجام شود.
وی با اشاره به تجربه کشورهای پیشرو در کشاورزی افزود: در کشورهایی مانند چین، آمریکا، استرالیا و برزیل، کشاورزی در قالب مجموعه‌های بزرگ کشت و صنعت اداره می‌شود. این مجموعه‌ها تنها به تولید محصول محدود نیستند، بلکه فرآوری، بسته‌بندی، تأمین خوراک دام، بازاریابی و عرضه محصولات را نیز در کنار تولید دنبال می‌کنند و همین موضوع موجب افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها شده است.
وی ادامه داد: کشاورزی آینده باید به سمت فعالیت‌های چندمنظوره حرکت کند. کشاورز نباید تنها به درآمد یک محصول وابسته باشد، بلکه می‌تواند در کنار زراعت، از ظرفیت‌هایی مانند دامداری، زنبورداری، کشت گیاهان دارویی، صنایع تبدیلی و بسته‌بندی نیز استفاده کند تا درآمد پایدارتر و ریسک کمتری داشته باشد.
این دانش‌آموخته دکتری منابع طبیعی و آبخیزداری همچنین با اشاره به ضایعات بخش کشاورزی گفت: امروز نزدیک به یک‌سوم محصولات کشاورزی کشور از مرحله برداشت تا مصرف به ضایعات تبدیل می‌شود، در حالی که بخش قابل توجهی از این مواد قابلیت فرآوری و استفاده در تولید خوراک دام و سایر صنایع وابسته را دارند. کاهش ضایعات نیز به اندازه افزایش تولید اهمیت دارد و می‌تواند بدون مصرف آب بیشتر، بخشی از نیاز کشور را تأمین کند.
اسدیان در پایان با تأکید بر اینکه آینده کشاورزی همدان در گرو مدیریت علمی منابع آب است، اظهار کرد: اگر امروز اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، یکپارچه‌سازی اراضی، تقویت تعاونی‌ها و حرکت به سمت کشت و صنعت را جدی نگیریم، در سال‌های آینده با چالش‌های بزرگ‌تری در حوزه منابع آب، تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی مواجه خواهیم شد. حفاظت از آب، در واقع حفاظت از آینده کشاورزی و زندگی در استان همدان است.
مع‌الوصف سخنان قاسم اسدیان نشان می‌دهد که ممنوعیت کشت دوم در همدان، تصمیمی مبتنی بر شرایط بحرانی منابع آب و یافته‌های علمی است، نه صرفاً یک محدودیت اداری. به اعتقاد وی، افت مستمر سطح آبخوان‌ها، کاهش بارندگی، افزایش دما، تغییر الگوی بارش و وابستگی بخش عمده کشاورزی استان به آب‌های زیرزمینی، ادامه الگوهای پرمصرف را غیرقابل توجیه کرده است.
در عین حال، این محدودیت، زمانی می‌تواند به نتیجه مطلوب برسد که با سیاست‌های حمایتی از کشاورزان همراه باشد. توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، ارائه تسهیلات، تقویت تعاونی‌ها، یکپارچه‌سازی اراضی و حرکت به سمت کشاورزی چندمنظوره و کشت و صنعت، از مهم‌ترین راهکارهایی است که این کارشناس برای حفظ منابع آب و تضمین پایداری کشاورزی استان همدان پیشنهاد می‌کند. از این منظر، مدیریت آب دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ امنیت غذایی، پایداری محیط‌زیست و آینده توسعه استان به‌شمار می‌رود.

طاهره ترابی مهوش