یک کارشناس گردشگری با تأکید بر اینکه سنگ‌فرش و جداره‌سازی به‌تنهایی گذر فرهنگی همدان را به فضایی زنده و گردشگرپذیر تبدیل نمی‌کند، گفت: گذر فرهنگی زمانی معنا پیدا می‌کند که برای شهروند و گردشگر «دلیل حضور» ایجاد کند. این مسیر باید با احیای بناهای تاریخی و استقرار کاربری‌های فرهنگی، رفاهی و اقتصادی، به بخشی زنده از زندگی شهری تبدیل شود و از یک «معبرِ صرف» فاصله بگیرد.
مرتضی خاکسار با تأکید بر اهمیت حفظ گذرها و محله‌های تاریخی شهرها ابراز کرد: گذرهای شهری فقط مسیر عبور و مرور نیستند، بلکه محل شکل‌گیری مراودات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و مذهبی مردم‌اند و در صورت برنامه‌ریزی صحیح می‌توانند به جاذبه‌های مهم گردشگری شهری تبدیل شوند.
*کف‌سازی و جداره‌سازی برای رونق گذر فرهنگی کافی نیست
وی در پاسخ به این پرسش که آیا اقداماتی مانند کف‌سازی و جداره‌سازی در گذر فرهنگی حدفاصل آرامگاه بوعلی‌سینا، هگمتانه و آرامگاه باباطاهر برای رونق این محدوده کافی است؟ گفت: اقدامات کالبدی برای ساماندهی این گذر لازم است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند آن را رونق دهد و باید کاربری‌های فرهنگی، خدماتی، رفاهی و اقتصادی نیز در طول مسیر احیا شوند.
وی تصریح کرد: موفقیت این گذر زمانی امکان‌پذیر است که شهرداری و اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان با برنامه‌ریزی مشترک، مکان‌ها و مغازه‌های قدیمی، سراها، بازارها، خانه‌ها و بناهای تاریخی موجود در مسیر را شناسایی و برای بازسازی، احیا و بازآفرینی آن‌ها اقدام کنند. این فضاها می‌توانند به کانون‌های جاذب شهری تبدیل شوند؛ مکان‌هایی برای تفریح، استراحت مهمانان و گردشگران و در عین حال بستری برای رونق کسب‌وکارهای قدیمی و سنتی.
این کارشناس گردشگری ادامه داد: اگر صرفاً محوطه‌ای را سنگ‌فرش کنیم، ابتدا و انتهای خیابان را ببندیم و چند صندلی چوبی یا سنگی برای استراحت قرار دهیم، این اقدامات برای رونق یک گذر فرهنگی کافی نخواهد بود.
*گذر فرهنگی باید برای مردم «دلیل حضور» داشته باشد
خاکسار با اشاره به معیارهای موفقیت در شهرسازی و مدیریت شهری گفت: در حوزه حفظ فرهنگ شهری و شکل‌گیری کانون‌های جاذبه، مدیرانی موفق هستند که بتوانند مجموعه‌ای از کاربری‌های رفاهی، فرهنگی، خدماتی و اقتصادی را در محلات تاریخی ایجاد کنند.
وی افزود: گذر فرهنگی باید برای شهروند و گردشگر دلیل حضور ایجاد کند؛ برای نمونه شهروند بتواند در این مسیر به بازار میوه‌فروشی به سبک قدیم مراجعه کند، از بازار ماهی‌فروش‌ها خرید داشته باشد یا در یک قهوه‌خانه قدیمی، چای، نیمرو یا املت بخورد و تجربه‌ای ملموس از فضای سنتی شهر به‌دست آورد.
وی تأکید کرد: مردم به فضاهایی علاقه دارند که رنگ و بوی زندگی شهری قدیم را حفظ کرده باشد؛ جایی که هم بخشی از نیازهای آنان را پاسخ دهد و هم حس هویت، خاطره و تعلق شهری را زنده کند.
این کارشناس گردشگری با اشاره به ظرفیت ایجاد حمام‌های سنتی در گذرهای تاریخی همدان گفت: اگر در این محلات حمام‌هایی به سبک قدیم اما با امکانات مناسب و طراحی امروزی ایجاد شوند، می‌توانند به یکی از جاذبه‌های مهم برای شهروندان و گردشگران تبدیل شوند.
خاکسار اظهار کرد: حمام سنتی ایرانی اگر با ویژگی‌های بصری، معماری و رنگ‌ولعاب متناسب با فرهنگ ایرانی طراحی شود، می‌تواند مراجعه‌کنندگان فراوانی داشته باشد و حتی خود به جاذبه‌ای برای مسافران سایر شهرها تبدیل شود.
وی افزود: ایجاد سالن‌های غذاخوری، بازارهای صنایع‌دستی، مراکز فروش گلیم و فرش، عرضه محصولات لبنی و دامی و ارائه محصولات کشاورزی در این گذرها نیز می‌تواند به رونق آن‌ها کمک کرده و پیامد مثبتی برای اقتصاد شهری داشته باشد. چنین اقداماتی در کنار کمک به اقتصاد شهر، زمینه حفظ ارزش‌های فرهنگی و تاریخی همدان را نیز فراهم می‌کند.
وی با تأکید بر اینکه گذر فرهنگی نباید صرفاً یک پروژه عمرانی باشد، گفت: مکان‌های عمومی و تاریخی باید متناسب با قدمت و اصالت خود بازسازی، نوسازی، بهسازی و بازآفرینی شوند تا هم پاسخ‌گوی نیازهای مردم باشند و هم زمینه جذب گردشگر را فراهم کنند.
این کارشناس گردشگری بیان کرد: مردم امروز از فضاهای صرفاً مدرن و بی‌هویت خسته شده‌اند و بسیاری دوست دارند در قهوه‌خانه‌ای قدیمی غذا بخورند؛ جایی که معماری، کاشی‌های سنتی، رنگ‌ولعاب تاریخی و حتی پوشش و رفتار میزبان، حال‌وهوای گذشته را برای آنان تداعی کند.
*همدان؛ شهری با ده‌ها کوچه و محله تاریخی
خاکسار در ادامه با اشاره به ظرفیت‌های شهر همدان گفت: اگر بخواهیم موضوع گذرهای تاریخی را در مقیاس استانی به‌ویژه در شهر همدان بررسی کنیم، این شهر حدود 30 کوچه معروف قدیمی و نزدیک به 15 محله تاریخی دارد که پیشینه آن‌ها به سالیان دور بازمی‌گردد.
وی افزود: بسیاری از این محله‌ها و کوچه‌ها بر اساس حرفه‌ها و مشاغل ساکنان آن‌ها نام‌گذاری شده‌اند. برای نمونه در حوزه صنعت چوب، در همدان کوچه و محلی به نام «کوچه قاشق‌تراش‌ها» وجود دارد. محله‌هایی مانند صابون‌سازها. این فضاها نیز بخشی از هویت تاریخی همدان را تشکیل می‌دهند.
این کارشناس گردشگری با اشاره به تنوع کارکردهای قدیمی شهر همدان اظهار کرد: محله‌هایی که امامزاده‌ها در آن قرار داشته‌اند، گذرهای پیرامون فضاهای مذهبی، میدان‌هایی مانند میدان چمن یا پارک‌های چمن و مناطقی که امکانات رفاهی و محل استراحت مسافران را در محلات مختلف همدان فراهم می‌کرده‌اند، همگی در شکل‌گیری و رونق گذرها مؤثر بوده‌اند.
خاکسار ادامه داد: بازارهای قدیمی مانند بازار صابون‌فروش‌ها، بازار چوب‌فروش‌ها و بازار فرش‌فروش‌ها و گذرهای وابسته به این مشاغل، ازجمله ظرفیت‌هایی هستند که در همدان وجود دارند. این محلات بر پایه مجموعه‌ای از قابلیت‌های شهری، اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته‌اند.
وی با اشاره به تنوع محلات همدان گفت: محله‌های قدیمی مانند محله ارامنه، محله باباطاهر و محلات پیرامون امامزاده‌ها و مساجد، بخشی از تنوع قومی، مذهبی و فرهنگی این شهر را بازتاب می‌دهند.
وی با تأکید بر ظرفیت‌های فرهنگی و قومی همدان گفت: همین تنوع، رنگ‌وبوی زندگی مردم را در کنار هم قرار داده و ساختار هویتی ویژه‌ای به این شهر بخشیده؛ موضوعی که همدان را از نظر فرهنگی، اجتماعی و تاریخی بسیار غنی و پرظرفیت کرده است.
او با ابراز اینکه اگر در کنار بازارهای قدیمی، فضاهایی مانند خانه‌ها و موزه‌های اقوام، باغ‌های تاریخی و دیگر بناهای ارزشمند احیا شوند، این مسیر می‌تواند نقشی کلیدی در رونق گردشگری شهر ایفا کند گفت: این عناصر باید در روند بازآفرینی زندگی نوین شهری مورد توجه قرار گیرند تا ضمن توسعه شهر، ساختار تاریخی و تمدن شهری همدان نیز حفظ شود.
*نام تاریخی کافی نیست؛ مشاغل قدیمی باید به گذرها بازگردند
این کارشناس گردشگری با اشاره به ضرورت زنده‌کردن نام و کارکرد گذرهای قدیمی گفت: چه اشکالی دارد در کوچه‌ای مانند کوچه قاشق‌تراش‌ها تنها به نام تاریخی آن بسنده نکنیم و شرایطی فراهم شود که قاشق‌تراشی به‌عنوان یک حرفه سنتی و صنایع‌دستی دوباره در همان محدوده فعال شود؟ می‌توان با تشویق صاحبان مشاغل و هنرمندان صنایع‌دستی، مغازه‌هایی را در این کوچه‌ها به این حرفه‌ها اختصاص داد تا هنرهای سنتی زنده بمانند و گردشگران داخلی و خارجی برای مشاهده آن‌ها به این محلات مراجعه کنند.
خاکسار تأکید کرد: احیای گذرهای تاریخی و مشاغل سنتی می‌تواند درآمد قابل‌توجهی برای شهر داشته باشد. بخشی از درآمدهای ارزی و درآمد ناخالص گردشگری شهری می‌تواند از همین مسیر تأمین شود؛ مشروط بر آنکه به اصالت محلات، گذرها، مشاغل تاریخی و ظرفیت‌های فرهنگی شهر توجه جدی صورت گیرد.
*نارضایتی فعالان سوغات و غذا نشانه ضعف جذب گردشگر است
او در ادامه به تجربه‌های میدانی‌اش در همدان اشاره کرد و گفت: در گفت‌وگو با برخی فعالان حوزه خدمات غذایی و فروش سوغات، متوجه شدم که تعداد زیادی از آن‌ها از میزان درآمدشان رضایت ندارند. این موضوع نشان می‌دهد که آمار ورود گردشگر به همدان با ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های واقعی این شهر هم‌خوانی ندارد. به عبارت دیگر، بافت تاریخی و گذرهای همدان هنوز نتوانسته‌اند آن‌قدر جذابیت ایجاد کنند که کسب‌وکارهای وابسته به گردشگری، پررونق و پایدار باقی بمانند.
این کارشناس گردشگری افزود: در گذشته، بازارها، حمام‌ها، قهوه‌خانه‌ها، کبابی‌ها و میوه‌فروشی‌های سنتی در کنار هم، تصویری زنده و جذاب از زندگی شهری را شکل می‌دادند؛ اما متأسفانه امروز این ترکیب در همدان کم‌رنگ شده است.
خاکسار خاطرنشان کرد: نارضایتی فروشندگان و ارائه‌دهندگان خدمات گردشگری، نشان‌دهنده ضرورتِ برنامه‌ریزی دقیق‌تر در این حوزه است. مدیریت شهری باید با نگاهی توأمان به ابعاد گردشگری و اقتصادی، کاربری گذرهای تاریخی شهر را بازتعریف کند.
*پارکینگ و سرویس بهداشتی هم بخشی از مسئله گذر فرهنگی است
او با اشاره به الزامات رونق‌بخشی به «گذر فرهنگی همدان» گفت: برای جذب بیشتر شهروندان و گردشگران به این محلات و رونق‌بخشی به مسیر، باید برای رفع نیازهای پایه آنان نیز برنامه‌ریزی دقیقی صورت گیرد.
وی افزود: ایجاد پارکینگ، مدیریت ترافیک، تأمین فضای سبز، پیش‌بینی فضاهای استراحت، دسترسی به آب آشامیدنی و سرویس‌های بهداشتی، از ضرورت‌های اولیه‌ای است که باید هم‌زمان با احیای فرهنگی و تاریخیِ گذرها مورد توجه قرار گیرند. مجموع این خدمات، به ایجاد نظم در زندگی شهری و رونق پایدار محلات تاریخی همدان کمک خواهد کرد.
*توسعه شهری؛ به‌دور از تخریب هویت تاریخی
این کارشناس گردشگری با تأکید بر ضرورت حفظ مرکز تاریخی همدان گفت: اگر هدف توسعه شهر است، می‌توان در حاشیه شهر، جایی که زمین کافی وجود دارد، به آپارتمان‌سازی و اجرای الگوهای نوین شهرسازی پرداخت؛ اما در مرکز شهر، بهترین راهکار، حفظ ساختار قدیمی و اصالت تاریخی همدان است.
خاکسار ادامه داد: اگر نگاهی به تجارب موفق جهانی در زندگی مدرن شهری داشته باشیم، درمی‌یابیم که توسعه در بخش‌های مرکزی و اصیل، نه از طریق تخریب، بلکه از مسیر نوسازی، بهسازی و بازآفرینی با حفظ ساختار تاریخی محقق شده است.
وی خاطرنشان کرد: خانه‌های قدیمی، مساجد تاریخی و کاربری‌های پیشین شهر باید به‌گونه‌ای احیا شوند که ضمن حفظ هویت، به جاذبه‌ای برای شهر تبدیل گردند.
*حفظ کلیساها، مساجد و چمن‌ها؛ بخشی از حفظ هویت همدان
وی با اشاره به تنوع فرهنگی و مذهبی همدان گفت: کلیساهای موجود در همدان باید به عنوان نمادهای تنوع فرهنگی شهر حفظ شوند و توجه ویژه‌ای به ساماندهی و استمرار کاربری آن‌ها صورت گیرد.
این کارشناس گردشگری افزود: مساجد قدیمی نیز بخشی از هویت تاریخی و مذهبی شهر هستند که نیازمند حفظ، بهسازی و بازسازی‌اند. همچنین در مورد فضاهایی مانند «چمن‌ها» که در گذشته محل تعاملات اجتماعی در محلات همدان بوده‌اند، می‌توان با همکاری اداره‌کل میراث‌فرهنگی و شهرداری برای احیای آن‌ها اقدام کرد.
خاکسار تأکید کرد: برای حفظ فرهنگ شهری، پاسداشت محلات قدیمی ضروری است. حتی اگر برخی از این فضاها از بین رفته باشند، می‌توان با استفاده از مصالح نوین و با الهام از سبک معماری اصیل، آن‌ها را در محلات مورد نیاز بازآفرینی کرد.
*سرمایه‌گذاران بومی می‌توانند به بازآفرینی بافت تاریخی کمک کنند
وی اظهار کرد: استانداری همدان می‌تواند با بهره‌گیری از توان برنامه‌ریزان اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، از سرمایه‌گذاران به‌ویژه سرمایه‌گذاران بومی دعوت کند تا با مشارکت در طرح‌های داخلی و همکاری جمعی، زمینه نوآوری در صنعت خدمات و بازآفرینی شهری را فراهم کنند.
وی افزود: چنین سرمایه‌گذاری‌هایی می‌تواند به پویایی فعالیت‌های اقتصادی و افزایش درآمدهای شهری بینجامد و همدان را به مقصدی فعال‌تر در حوزه گردشگری داخلی و ورودی تبدیل کند.
این کارشناس گردشگری با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان نهادهای شهری گفت: اگر اداره‌کل میراث‌فرهنگی با دستگاه‌هایی مانند راه و شهرسازی، شهرداری و استانداری تعامل هم‌افزا داشته باشد، می‌توان از ظرفیت‌ گذرها و محلات تاریخی برای جذب شهروندان، مسافران و گردشگران خارجی و در نتیجه رونق اقتصادی شهر به‌نحو احسن استفاده کرد.
*گذر در شهر تاریخی چگونه شکل می‌گیرد؟
خاکسار با اشاره به اهمیت شناخت گذرهای شهری، رویکرد تحلیلی خود را به دو بخش تقسیم کرد: نخست، تبیین ماهیت و چیستیِ «گذر» و دوم، واکاوی مؤلفه‌هایی که موفقیت یک «گذر فرهنگی» را تضمین می‌کند.
وی در تعریف گذر گفت: گذر، بستر مراودات، زندگی و تردد شهروندان است. در واقع، هر مکانی که به‌واسطه وجود جاذبه‌های متنوع، پذیرای رخدادهای اجتماعی و رفت‌وآمدِ مستمر مردم باشد، به‌تدریج کارکرد یک گذر را می‌یابد.
وی افزود: گذرهای شهری کانون‌هایی برای رفع نیازهای روزمره مردم هستند که تراکم ارتباطات و ترددها، به آن‌ها پویایی و سرزندگی می‌بخشد.
این کارشناس گردشگری در تبیین پیوند بافت تاریخی با زندگی شهری تصریح کرد: در شهرهای دارای پیشینه تاریخی مانند همدان، گذرها در پیوند تنگاتنگ با منازل مسکونی، بازارچه‌ها، مساجد و آب‌انبارها، مجموعه‌ای یکپارچه از زندگی شهری را رقم می‌زدند.
* گذرها در دل نیازهای روزمره مردم شکل گرفته‌اند
خاکسار در ادامه با تأکید بر نقش گذرهای پویا در شکل‌گیری محلات گفت: برای درک اهمیت این فضاها، باید به گذشته بازگردیم و ببینیم چه کارکردهایی پاسخ‌گوی نیاز مردم بوده است. مساجد، کتابخانه‌ها، فضاهای درمانی و عمومی، ازجمله عناصری بودند که با جذب جمعیت، به این گذرها رونق می‌بخشیدند.
وی خاطرنشان کرد: این عناصر، محلات را به کانون‌های مهمی تبدیل می‌کردند که شهروندان بسیاری از نیازهای خود را در همان محدوده برطرف می‌ساختند؛ ساختاری که نتیجه‌ مستقیم آن، تقویت تعاملات اجتماعی، فرهنگی و مذهبی در قلب شهر بود.
وی با بیان اینکه حتی یک مسجد می‌تواند در شکل‌گیری گذر فرهنگی نقش داشته باشد، توضیح داد: مردم برای رفع نیازهای معنوی خود به مسجد مراجعه می‌کنند و همین حضور مستمر می‌تواند پیرامون آن یک کانون ارتباطی ایجاد کند. قهوه‌خانه، حمام یا فضایی مانند پارک نیز می‌توانند محل تعامل مردم باشند؛ زیرا فضاهای شهری زمانی زنده می‌شوند که مردم بتوانند بخشی از نیازهای خود را در آن‌ها مرتفع کنند.
*تجربه ترکیه؛ بازآفرینی فرهنگ قدیم در دل زندگی جدید
این کارشناس گردشگری با اشاره به تجربه کشورهای دیگر گفت: امروزه بسیاری از کشورها با حفظ محله‌های قدیمی و گذرهای تاریخی خود از زندگی شهری درآمدزایی می‌کنند. آن‌ها توانسته‌اند ضمن پاسداشت اصالت فرهنگی و پیشینه تاریخی، هویت شهری را حفظ کرده و هم‌زمان جاذبه‌های گردشگری ایجاد کنند.
خاکسار با اشاره به ترکیه اظهار کرد: اگر به این کشور نگاه کنیم، می‌بینیم که بسیاری از فضاهای قدیمی، محله‌ها و گذرها در کنار ساختار مدرن شهری حفظ، بازسازی و احیا شده‌اند. حتی در هتل‌های جدید و مدرن نیز برخی عناصر قدیمی و فرهنگی بازآفرینی شده؛ برای نمونه، حمام ترکی را در قالبی جدید طراحی کرده‌اند، به‌گونه‌ای که برای گردشگر جذاب باشد.
وی در ادامه افزود: یکی دیگر از راهکارهای زنده نگه‌داشتن فرهنگ، عرضه غذاهای بومی در قالب غرفه‌ها یا فضاهای کوچک در مجموعه‌های اقامتی است. این اقدام باعث می‌شود اصالت و پیشینه فرهنگیِ حوزه خوراک، به بخشی از تجربه ملموس گردشگر تبدیل شود.
این کارشناس گردشگری تصریح کرد: هنگامی که این خدمات و عناصر فرهنگی در بستر فضای شهری به گردشگر عرضه شود، او فرصت می‌یابد تا فرهنگ اصیل آن دیار را از نزدیک لمس و تجربه کند.
*تجربه استانبول و شهرهای تاریخی جهان در حفظ هویت شهری
خاکسار با اشاره به تجارب موفق جهانی در صیانت از بافت‌های تاریخی گفت: استانبول نمونه‌ای شاخص است؛ شهری که علی‌رغم توسعه و ساخت‌وسازهای نوین، توانسته است زندگی اصیل، بناهای تاریخی و عناصر هویتی خود را به‌خوبی حفظ کند. این شهر با تلفیق هوشمندانه ساختارهای تاریخی و عناصر زندگی مدرن، توانسته به مقصدی جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: کشورهایی نظیر یونان، فرانسه، چین و هند نیز موفق شده‌اند نمادهای هویتی خود را نه‌تنها در بطن زندگی شهری حفظ کنند، بلکه آن‌ها را در زیرساخت‌های نوین گردشگری نیز به شکلی هنرمندانه بازتاب دهند.
این کارشناس گردشگری تصریح کرد: این کشورها با استفاده از مصالح و امکانات جدید، برخی کاربری‌های قدیمی را بازآفرینی کرده‌اند؛ برای نمونه حمام‌ها، مساجد، مهمان‌سراها، بازارها، رواق‌ها و فضاهای عرضه مایحتاج شهری با حفظ سبک و سیاق تاریخی، بازسازی یا در قالبی متناسب با نیازهای جدید بازآفرینی شده‌اند.
*بازآفرینی گذرها؛ راهی برای احیای بازار گردشگری همدان
خاکسار گفت: اگر بخواهیم به رونق صنعت خدمات شهری، احیای گذرهای تاریخی و تقویت بازار گردشگری داخلی و ورودی همدان کمک کنیم، باید گذرهای شهری و محله‌های قدیمی را به‌صورت هدفمند و با در نظر گرفتن هم‌زمان مؤلفه‌های فرهنگی و اقتصادی بازآفرینی کنیم.
به گفته وی، آنچه یک گذر تاریخی را زنده می‌کند صرفاً ظاهر آن نیست، بلکه بازگشت کارکرد، فعالیت، خدمات و زندگی به درون آن است؛ به‌گونه‌ای که شهروند و گردشگر برای حضور در این فضا، ماندن در آن و تجربه‌کردن بخشی از هویت تاریخی شهر، دلیل داشته باشد.